Jezero Crepulja 23. jula 1910. Foto: Radivoje Simonović

S osvrtom na prošlost, možemo pratiti život dinarskog čovjeka-stočara u njegovom privremenom kretanju i boravku, tokom godine, na planinama u ranijim vremenskim razdobljima.

O tome postoje samo fragmentarni podaci. Iz tih fragmenata zaključujemo, da su ona u prošlim i ranijim stoljećima bila obilnija i dalekosežnija. Poznato je da su ona postojala u još daljoj prošlosti. A, sve veći broj arheoloških nalaza na visokim lokalitetima Dinarskih planina upućuje na zaključak, da se ovdje započeo stočarski život daleko prije nego to spominju pisani dokumenti. Branimir Gušić je rekonstruirao život dinarskih gorštaka od vremena paleolitika na dalje i sa pravom ukazao, da su tu stočarska kretanja započela negdje početkom neolita, dakle u fazi hada se dotadašnji dinarski čovjek-lovac preorjentirao na odgajivača stoke. Stočarska kretanja u daljim razdobljima nisu prekidala ni rimska, slovenska, mletačka, turska, ni bilo koja druga kolonizacija.

Od srednjeg vijeka na dalje mogu se dinarska stočarska kretanja pratiti kroz pisane dokumente. Prvi izvornici, koji se datiraju u 11 stoljeće, spominju ih u vezi sa vlaškim stočarima. Kasniji sredovječni dokumenti spominju uvijek Vlahe, kao stočare nomade bez stalnog prebivališta. Već u ljetopisu popa Dukljanina spominju se pod imenom Nigri Latini-Crni vlasi. Oni su bili veoma pokretan i društveno izolovan narod te ih je bilo teško pratiti vremenski i prostorno. 

Planinari kod jezera Crepulja na Plasi, 1923. izvor HPD Bjelašnica Sarajevo

Uzroci kretanja stoke su potraga za travom u vremenu, kad je u užem zavičaju nema. Inertnost sredine i općenito teške prilike, izazvane specifičnim istorijskim kretanjima, pogodovale su održavanju ovakvog načina privrjeđivanja. Tako su se stočarska kretanja zadržala sve do naših dana. Ona u posljednjim decenijama nestaju i doskora će preći u istoriju naše planinske ekonomije. 

Konkretno u Hercegovini i podplaninskim selima zastupljeno je bilo, polunomadski izgon stoke na pašu tokom proljeća i jeseni. U jutro se stoka iz sela zajednički izgonila na pašnjake gdje se zadržavala do predvečerja i vraćala kućama na noćenje. S proljeća se prvo koriste pašnjaci nižeg terenskog položaja. Kasnije stočari se pomjeraju za pašom na više pašnjačke položaje brda i planina. Hercegovački stočari-Humljaci, kad ljeti nestane paše u nižim krajevima, vrše izdig na visoke dinaske planine: Prenj, Čvrsnicu, Vran, Čabulju, Cincar, Radušu, Ljubušu, Bjelašnicu, Treskavicu, Zelengoru i druge planine. Tamo provode 3-4 mjeseca, i vraćaju se u svoja sela na zimovalitšte.

Veliki sklop planine Čvrsnice ljeti je udomljavao hiljade grla sitne i krupne stoke i velik broj stočara iz Hercegovine koji su pravili izgon na vlastite ili iznajmljivane stanove. Čvrsnica se sastoji od Velike Čvrsnice (2228m), Male Čvrsnice (2039m), Muharnice (2040m) i Plase (2045m).

Na krajnjem sjevero istoku, tog velikog planinskog sklopa, izbočila se vrletna Plasa, spojena s centralnom masom uskim rebrom, na kojem se oholo diže nebu pod oblake interesantna piramida vrha Drinača (2045m).     

Kod vode jezera Crepula ljeta 1936. Arhiv HPD ,,Bjelašnica,, Sarajevo   

Opće karakteristike Plase sastoje se u prvom redu u vrletnim strminama, kojima se skoro okomito ruši u provalije Doljanke, Neretve i pe Grabovice, a zatim u pitomim pašnjacima, koji su formirani na zaravancima, osojima, glavicama i grebenima u visini od prilike od Ploče (1300m) i dalje do najviših vrhova Trinača (2040m), Drinača (2045m), Branisovac, Oštrovača (2020m), te Veliko i Malo Šljeme. Svi obronci su, gdje god se mogla da zametne bujnija vegetacija, obrasli crnogoricom i bukovom šumom, a u najvišim zonama uzdržala se gusta i neprohodna klekovina.

Ono što je osnovno za naselja stočara, a treba da bude zastupljeno su: živa voda, šuma, paša i stočna pojilišta.  

Planina Plasa nije bila dovoljno pašnjački iskorištena i na njoj su bila samo četiri stana – Njivice na Gvozdu i tri stana na Donjem polju. Imala je sve uslove potrebne za održivost pašnjačkog života: izvori pitke vode Javorak, izvor pod Gornjim poljem i izvor u Zastoju zvani ,,Orlovo vrelo,,. Pojila stoke bila su na jezercu Crepulja i Crvenak koja se zadržavala vodu tokom cijele godine.  Šuma za ogrjev, i za potrebe stana nalazila se u Gvozdu.

Da u ovoj kamenoj pustoši uzdrži život hiljadama ovaca, koza i krupne stoke, dobra majka priroda učinila je čudo: na vrhu planine, u samom kamenu i kršu, u jednoj vrtači nalik na golemi tanjur, stvorila je maleno jezerce Crepulja (1560m)-jezerce života tokom cijele godine! A tokom ljeta u vrijeme boravka stoke na planinskim pašnjacima tišinu gorsku gdjekad prekidao je samo reski cikot pastirica i lavež ovčarskih pasa.

Semafor table kod jezera Crepulja 23.juli 1910. Foto: Radivoje Simonović

Na pašnjake Plase stoku su izgonili stočari iz Goranaca i Pologa kod Mostara. U isto vrijeme pašnjake na Plasi koristila su i sela: pa Grabovica, Donja i Gornja Jablanica, Podbrežje, Jeličići, Baćina i Zlate. Oni su svoju jalovu stoku, konje i volove i radnu stoku izgonili nakon obavljenih poljoprivrednih poslova i ostavljali ih na planini bez čobana do Gospoine. 

Postojanje jezerca Crepilja može se pratiti sve do 1992. godine, a već slijedeće godine vode u toj vrtači nije bilo više. Danas se tu voda zadržava samo kraće vrijeme u proljeće nakon otapanja snijega, a planinska vegetacija osvojila mu je obale. Plasa je definitivno izgubila svoj prirodni imidž i održivost planinskog života i stočarenja.  

Crepulja jezerce (1560m) s pogledom na Prenj, jula mjeseca 1986.